Oleh Abdulhakim Idris
Nota Penyunting: Artikel ini pada asalnya diterbitkan dalam bahasa Turki oleh Tamga Türk dan diterjemahkan ke dalam bahasa Melayu oleh Pusat Kajian Uyghur (CUS).
“Etli tırñaklı eyirmes.”
“Isi tidak boleh dipisahkan daripada kuku.”
— Mahmud al-Kashgari, Dīwān Lughāt al-Turk (Kompedium Bahasa-bahasa Turkik)
Dalam masyarakat Turkik, satu peribahasa yang ringkas namun mendalam menggambarkan bagaimana ikatan kekeluargaan dan persaudaraan membentuk satu kesatuan yang tidak dapat dipisahkan. Dalam hanya tiga perkataan, pepatah ini menangkap intipati ikatan yang sepatutnya tidak dapat diputuskan: “Isi tidak boleh dipisahkan daripada kuku.” Sentimen ini adalah milik Mahmud al-Kashgari, seorang sarjana terkemuka dunia Turkik-Islam dari Turkistan Timur. Bentuk asal bahasa Uyghurnya, “Etli tırñaklı eyirmes,” menggambarkan kesatuan asas. Walau bagaimanapun, kita kini menyaksikan satu tempoh di mana ikatan ini dan makna sebenar peribahasa tersebut, sedang dimusnahkan secara sistematik.
Sejak awal 1990-an, rangka kerja kebudayaan dan politik seperti Pertubuhan Kebudayaan Turkik Antarabangsa (TÜRKSOY) dan Pertubuhan Negara-Negara Turkik (OTS) telah memposisikan diri mereka sebagai penjaga “dunia Turkik.” Namun, penelitian yang lebih mendalam terhadap keahlian dan aktiviti mereka mendedahkan satu peninggalan yang ketara: Turkistan Timur. Walaupun ia menjadi tempat kelahiran al-Kashgari dan tempat asal prasasti bertulis Turkik tertua, rantau tersebut dan penduduk peribumi Uyghurnya dikecualikan secara sistematik. Di dalam organisasi-organisasi ini, yang ditubuhkan untuk memupuk perpaduan, terdapat ketiadaan yang mengejutkan dari segi inisiatif untuk menyokong bahasa atau orang Uyghur. Nampaknya kebijaksanaan al-Kashgari telah diketepikan; isi sememangnya telah dipisahkan daripada kuku, dikorbankan demi kepentingan ekonomi dan diplomatik.
Organisasi-organisasi antarabangsa yang ditubuhkan untuk menginstitusikan kesatuan kebudayaan dunia Turkik mendakwa, dalam dokumen pengasas dan retorik mereka, untuk merangkumi “keseluruhan masyarakat penutur bahasa Turkik.” Pertubuhan Kebudayaan Turkik Antarabangsa (TÜRKSOY) menggambarkan dirinya sebagai “organisasi kerjasama pertama yang ditubuhkan dalam dunia Turkik” dan telah mengambil misi untuk mempromosikan warisan kebudayaan dan memperkukuh interaksi antara bahasa (1). Misi ini mengambil bentuk konkrit setiap tahun melalui amalan menamakan “Ibu Kota Kebudayaan Dunia Turkik,” satu gelaran yang telah dipegang oleh empat belas bandar berbeza, dari Astana hingga Andijan (2).
Dakwaan keterangkuman ini mencapai had yang tegar di sempadan Turkistan Timur. Kashgar kekal sebagai salah satu pusat intelektual yang penting dalam sejarah dunia Turkik; di sinilah al-Kashgari dilahirkan dan di mana beliau menyiapkan Dīwān Lughāt al-Turk (Kompedium Bahasa-bahasa Turkik), kamus komprehensif pertama bahasa Turkik (3). Walau bagaimanapun, sama ada TÜRKSOY mahupun OTS tidak memasukkan tanah air Uyghur ke dalam senarai ahlinya, pemerhati, atau ibu kota kebudayaannya. Orang-orang yang merupakan penjaga warisan yang hidup dan bernafas ini telah dihilangkan kewujudannya oleh institusi-institusi yang mendakwa melindunginya.
Peribahasa “Etli tırñaklı eyirmes,” yang disusun oleh Mahmud al-Kashgari pada abad ke-11, menyampaikan bahawa isi tidak boleh dikoyakkan daripada kuku, dan bahawa ikatan antara sanak saudara dan kerabat juga sepatutnya tidak dapat diputuskan. Satu lagi pepatah yang terdapat dalam kompilasi yang sama, “Tag tagka kavuşmas, kişi kişige kavuşur” (gunung tidak bertemu gunung, tetapi manusia bertemu manusia) menyatakan kepercayaan bahawa halangan geografi, gunung-ganang yang berdiri di antaranya, tidak boleh akhirnya memutuskan ikatan manusia (4). Namun hari ini, apabila seseorang melihat peta institusi dunia Turkik, seseorang itu akan melihat gambaran yang tepat-tepat berlawanan dengan kedua-dua peribahasa ini: isi telah dipisahkan daripada kuku, dan Turkistan Timur, yang terperangkap di antara gunung-ganang, tidak didekatkan lebih dekat sebagaimana sepatutnya hubungan manusia, tetapi sebaliknya telah dijauhkan daripada institusi-institusi ini. Tanah di mana tempat Mahmud al-Kashgari sendiri dilahirkan, di mana beliau menyusun karyanya, dan ke mana beliau kembali pada akhir hayatnya, tidak muncul pada peta institusi-institusi yang hari ini meraikan warisannya sebagai “khazanah bersama dunia Turkik.” Persoalan utama laporan ini timbul tepat dari titik ini: Bagaimana mungkin isi telah menjadi begitu terpisah daripada kuku sehingga dunia Turkik, di peringkat institusi, menjadi begitu jauh daripada orang Uyghur? Matlamat analisis ini adalah untuk mencari jawapan kepada persoalan penting ini. Kedua-dua organisasi berkenaan serta alasan diplomatik dan ekonomi di sebalik pengecualian ini akan diteliti.
Pada tahap ini, organisasi pertama yang perlu dilihat adalah Pertubuhan Kebudayaan Turkik Antarabangsa (TÜRKSOY), kerana aktiviti TÜRKSOY, dari segi kebolehlihatan, mendahului organisasi-organisasi lain. TÜRKSOY ditubuhkan melalui satu perjanjian yang ditandatangani di Almaty pada 12 Julai 1993, oleh menteri-menteri kebudayaan Azerbaijan, Kazakhstan, Kyrgyzstan, Uzbekistan, Turkmenistan, dan Turkiye (1). Asal usul organisasi ini berbalik kepada mesyuarat-mesyuarat yang diadakan di Baku dan Istanbul pada tahun 1992, di mana menteri-menteri kebudayaan dari enam negara yang sama mengisytiharkan komitmen mereka untuk bekerjasama dalam satu rangka kerja kebudayaan bersama. Setakat hari ini, TÜRKSOY mempunyai enam ahli pengasas dan lapan wilayah dengan status pemerhati: Republik Turki Cyprus Utara, bersama-sama dengan Republik Tatarstan, Bashkortostan, Altai, Sakha (Yakutia), Tuva, dan Khakassia – kesemuanya sebahagian daripada Persekutuan Rusia – dan Gagauzia, sebahagian daripada Moldova (1).
Satu daripada aktiviti utama TÜRKSOY adalah program Ibu Kota Kebudayaan Dunia Turkik, yang dilaksanakan sejak 2012. Bandar-bandar yang dinamakan setakat ini adalah seperti berikut: Astana (2012), Eskişehir (2013), Kazan (2014), Merv (2015), Şeki (2016), Turkistan (di Kazakhstan) (2017), Kastamonu (2018), Osh (2019), Khiva (2020), Bursa (2022), Shusha (2023), Anev (2024), Aktau (2025), dan Andijan (2026) (2). Tiada satu pun daripada empat belas bandar yang dipilih sepanjang empat belas tahun program ini terletak di dalam wilayah Uyghur. Sama ada Kashgar, mahupun Urumqi, Hotan, atau Turpan, tidak ada yang muncul dalam senarai ini.
Selain TÜRKSOY, terdapat struktur lain yang menginstitusikan kerjasama di dalam dunia Turkik dan bersandar pada asas keahlian teras yang sama. Organisasi payung yang ditubuhkan pada tahun 2009 di bawah nama “Majlis Kerjasama Negara-Negara Penutur Bahasa Turkik” (Majlis Turkik), yang mengambil nama “Pertubuhan Negara-Negara Turkik” (OTS) pada Sidang Kemuncak Istanbul pada bulan November 2021, mempunyai Azerbaijan, Kazakhstan, Kyrgyzstan, Uzbekistan, dan Turkiye sebagai ahli penuh, serta Hungary, Republik Turki Cyprus Utara, dan Turkmenistan sebagai pemerhati (5). TÜRKSOY, yang disebutkan di atas, kemudiannya menjadi salah satu organisasi gabungan OTS. Organisasi-organisasi lain di bawah payung yang sama termasuk Perhimpunan Parlimen Majlis Turkik (TÜRKPA), Akademi Turkik Antarabangsa, Yayasan Kebudayaan dan Warisan Turkik, dan Dewan Perniagaan dan Perindustrian Bersama Negara-Negara Turkik (5). Walaupun setiap institusi ini beroperasi dalam bidang fungsi yang berbeza (diplomasi parlimen, penyelidikan akademik, warisan budaya), peta keahlian dan senarai pemerhati mereka mengulangi barisan teras yang sama yang terdiri daripada enam atau tujuh buah negara. Organisasi yang relevan di kalangan institusi-institusi ini juga akan disentuh secara ringkas di sini.
Perhimpunan Parlimen Negara-Negara Turkik (TÜRKPA) telah ditubuhkan melalui satu perjanjian yang ditandatangani pada 21 November 2008, di Istana Dolmabahçe di Istanbul oleh speaker-speaker parlimen Azerbaijan, Kazakhstan, Kyrgyzstan, dan Turkiye (6). Berikutan penubuhannya, pada mesyuarat perhimpunan agung pertama yang diadakan di Baku pada 29 September 2009, statut dalaman TÜRKPA, peraturan Sekretariatnya, dan Deklarasi Baku telah diterima pakai, dan diputuskan bahawa ibu pejabat tetap Sekretariat akan berada di Baku (6). Dua ahli berstatus pemerhati institusi ini ialah Hungary dan Republik Turki Cyprus Utara; Uzbekistan sejak akhir tahun 2017 dan Turkmenistan sejak 2020 telah menghadiri mesyuarat TÜRKPA hanya sebagai “tetamu,” tanpa mendapatkan keahlian penuh atau status pemerhati. Selepas Majlis Turkik mengambil nama “Pertubuhan Negara-Negara Turkik” pada bulan November 2021, TÜRKPA, pada Mesyuarat Perhimpunan Agung ke-11 pada tahun 2022, menukar namanya daripada “Perhimpunan Parlimen Negara-Negara Penutur Bahasa Turkik” kepada “Perhimpunan Parlimen Negara-Negara Turkik,” sambil mengekalkan singkatan asalnya (TÜRKPA). Antara objektif teras institusi ini ialah memperkukuh ikatan antara negara-negara ahli melalui diplomasi parlimen, membangunkan kerjasama politik-undang-undang-ekonomi, dan memajukan hubungan sosial-budaya (6). Walaupun sejarahnya merangkumi lebih daripada tujuh belas tahun, tiada satu pun senarai ahli, pemerhati, atau tetamu TÜRKPA yang pernah memasukkan wilayah Uyghur atau mana-mana badan perwakilan dari wilayah tersebut; ini menunjukkan bahawa pengecualian orang Turki Uyghur daripada perwakilan politik di peringkat negara bangsa juga dicerminkan di peringkat kerjasama antara parlimen.
Idea penubuhan Akademi Turkik Antarabangsa, salah satu organisasi yang bergabung dengan OTS, pada mulanya dicadangkan oleh Presiden Kazakhstan Nursultan Nazarbayev pada Sidang Kemuncak Ketua-Ketua Negara Penutur Bahasa Turkik ke-IX yang diadakan di Nakhchivan pada 3 Oktober 2009. Akademi ini ditubuhkan pada 25 Mei 2010, di Istana Keamanan dan Rekonsiliasi di Astana, pada awalnya di bawah nama “Akademi Turkik,” di bawah Kementerian Pendidikan dan Sains Kazakhstan (7); pembukaannya dihadiri oleh Nazarbayev dan Presiden Turkiye pada ketika itu Abdullah Gül, serta ahli-ahli Turkologi dari Amerika Syarikat, masyarakat Turkik di Rusia (Tatarstan, Bashkortostan, Chuvashia, Yakutia), Uzbekistan, Kyrgyzstan, dan Ukraine. Pada Sidang Kemuncak ke-2 Majlis Turkik yang diadakan di Bishkek pada 23 Ogos 2012, Akademi ini diberikan status antarabangsa melalui satu perjanjian yang ditandatangani oleh Nazarbayev, Gül, Presiden Kyrgyzstan Almazbek Atambayev, dan Perdana Menteri Azerbaijan Artur Rasizade; status ini berkuat kuasa pada 11 November 2014, melalui undang-undang pengesahan Kazakhstan bertarikh 15 Oktober 2014 (8). Ahli penuh Akademi ini ialah Azerbaijan, Kazakhstan, Kyrgyzstan, dan Turkiye; Hungary mendapat status pemerhati pada Sidang Kemuncak ke-6 di Cholpon-Ata pada tahun 2018. Uzbekistan mendapat status pemerhati pada Sidang Kemuncak Samarkand 2022. Institusi ini mengendalikan lima pusat penyelidikan – dalam bidang sejarah-etnologi, bahasa-kesusasteraan-terminologi, seni-budaya, kajian sosioekonomi, dan kajian antarabangsa – serta menjalankan perpustakaan Turkologi yang menyimpan lebih daripada 32,000 karya. Antara tahun 2013 dan 2020 Akademi ini menerbitkan jurnal “Altaistics, Turkology and Mongolistics”; antara tahun 2014 dan 2021, jurnal “Global-Turk”; dan antara tahun 2015 dan 2022, buletin “Turkic Weekly.” Pada tahun 2023 ia menyelesaikan projek buku teks bersama bertajuk “Sejarah Sepunya Turkik,” “Kesusasteraan Sepunya Turkik,” dan “Geografi Dunia Turkik.” Walaupun misi Akademi ini ditakrifkan sebagai “menilai sumbangan tamadun Turkik kepada tamadun manusia berdasarkan sumber-sumber peribumi,” skop penilaian ini kekal terbatas kepada enam atau tujuh negara yang sama. Tiada satu pun institusi Uyghur – yang mewakili suara politik masa kini bagi geografi di mana Mahmud al-Kashgari dilahirkan dan di mana beliau menyusun Dīwān Lughāt al-Turk – muncul di mana-mana dalam senarai ahli, pemerhati, atau rakan kongsi Akademi tersebut. Hari ini, carian untuk perkataan “Uyghur” di tapak web Akademi tersebut menghasilkan hanya satu pautan. Pautan tunggal itu adalah item berita mengenai sebuah pameran foto yang dianjurkan oleh kedutaan China menandakan ulang tahun ke-70 apa yang dipanggil sebagai Wilayah Autonomi Uyghur – nama yang diisytiharkan oleh China selepas menduduki Turkistan Timur (10). Carian menggunakan ejaan bahasa Inggeris menghasilkan sejumlah empat pautan, di mana hanya dua daripadanya yang menyebut perkataan “Uyghur.” Ketiadaan sebarang karya atau hasil kerja berhubung masyarakat Uyghur di dalam organisasi akademik antarabangsa dunia Turkik ini adalah satu keadaan yang amat menyedihkan.
Mahmud al-Kashgari wujud, tetapi bangsa Uyghur tidak!
Satu lagi organisasi yang patut diteliti ialah Yayasan Kebudayaan dan Warisan Turkik, yang pada mulanya ditubuhkan secara bebas dan kemudiannya menyertai OTS (11). Yayasan ini dicipta atas inisiatif Presiden Azerbaijan dan dengan sokongan presiden-presiden Kazakhstan, Kyrgyzstan, dan Turkiye; piagamnya telah diterima pakai pada Sidang Kemuncak Majlis Turkik di Bishkek pada 23 Ogos 2012. Beribu pejabat di Baku, Yayasan tersebut menandatangani satu perjanjian negara tuan rumah dengan kerajaan Azerbaijan pada 8 November 2018, dan bangunan pentadbirannya dibuka sebagai sebahagian daripada Sidang Kemuncak Baku Majlis Turkik pada 14 Oktober 2019; pada sidang kemuncak yang sama, Hungary menyertai Yayasan ini dengan status negara pemerhati. Ahli penuh Yayasan ini ialah Azerbaijan, Kazakhstan, Kyrgyzstan, dan Turkiye. Uzbekistan menjadi ahli Yayasan ini pada tahun 2025 (12). Presiden semasa Yayasan, Aktoty Raimkulova, melaporkan dalam laporan aktiviti 2024 bahawa lebih daripada 74 projek dan acara telah dilaksanakan, termasuk pemulihan muzium-rumah Alykul Osmonov di Bishkek, Katalog Warisan Kebudayaan Turkik yang disediakan dalam rangka kerja dokumen “Visi Dunia Turkik – 2040”, sokongan untuk Sukan Nomad Dunia ke-5, dan siri buku “Tokoh-Tokoh Terkemuka Dunia Turkik,” “Mutiara Kesusasteraan Turkik,” dan “Khazanah Saintifik Dunia Turkik” (13). Paling ketara dalam konteks ini adalah bahawa Yayasan tersebut menganjurkan satu persidangan ilmiah dan pameran antarabangsa di ibu pejabat UNESCO di Paris untuk menandakan ulang tahun ke-950 Dīwān Lughāt al-Turk karya Mahmud al-Kashgari (13). Ini adalah satu institusi yang memperingati, di UNESCO di Paris, pengarang teks pengasas bahasa Turkik, sambil memasukkan, melalui ketiadaan keahlian, status pemerhati, atau apa jua perwakilan sekalipun, masyarakat masa kini dari geografi yang sama di mana karya tersebut dilahirkan, orang Turki Uyghur. Percanggahan ini secara konkrit menggambarkan tesis utama artikel ini: sementara Mahmud al-Kashgari didakap pada tahap simbolik-budaya, tiada sebarang pintu pun dibuka, di tahap politik-institusi, kepada komuniti Uyghur yang merupakan pembawa warisan yang masih hidup ini.
Melihat kepada negara-negara ahli daripada organisasi-organisasi yang disebutkan di atas, dan pada tetamu serta pemerhati yang mengambil bahagian dalam aktiviti mereka, ia menjadi jelas bahawa tidak ada satu pun acara yang pernah menyertakan jemputan kepada ahli akademik Uyghur, ahli bahasa Uyghur, pemimpin pendapat Uyghur, atau mana-mana individu yang mewakili wilayah Uyghur. Gambaran ini membuktikan bahawa pengecualian tersebut bukanlah masalah “maklumat yang hilang” atau “ketidakmatangan institusi,” sebaliknya merupakan satu amalan pengecualian sistematik yang telah diulang secara konsisten selama lebih daripada tiga puluh tahun merentasi lima institusi yang berbeza, ditubuhkan pada masa yang berbeza dan beroperasi di lapangan fungsi yang berbeza. Memang, sementara republik autonomi yang bergabung dengan Persekutuan Rusia, dengan populasi tidak melebihi beberapa ratus ribu – Khakassia, sebagai contoh, dengan populasi sekitar 500,000 – boleh mencapai status pemerhati, populasi Uyghur, yang berjumlah sekitar 20 juta, tidak pernah diterjemahkan ke dalam apa-apa bentuk perwakilan sama sekali.
Sebab utama pengecualian: faktor China
Jadi apakah alasan di sebalik pengecualian orang Uyghur daripada organisasi-organisasi masyarakat Turkik yang lain sehingga ke tahap ini? Untuk memahami persoalan ini, tempat pertama untuk dinilai ialah Turkiye, kerana dari segi sejarah ia telah menjadi negara terkuat di mana bukan sahaja kaum Uyghur tetapi semua komuniti Turkik berasa terikat. Pendirian sejarah Turkiye mengenai isu Uyghur, bagaimanapun, telah mengalami transformasi yang ketara dari masa ke masa. Dalam proses yang dikaji oleh penyelidik Yitzhak Sichor melalui konsep “etno-diplomasi,” Turkiye, sehingga pertengahan 1990-an, bertindak sebagai sumber inspirasi ideologi untuk nasionalisme Uyghur, memberikan hak suaka kepada pelarian Uyghur, dan memberikan sokongan material serta moral kepada organisasi-organisasi Uyghur (14).
Kesan masa kini daripada transformasi ini juga telah didokumentasikan. Menurut satu laporan Human Rights Watch dari November 2025, memandangkan hubungan Turkiye-China mula pulih pada tahun 2022, orang Uyghur yang tinggal di Turkiye secara berkala mula menghadapi pelbagai kesukaran (15). Satu analisis Oktober 2025 oleh BBC Turkish juga menunjukkan bahawa selepas Presiden Erdoğan, pada tahun 2009, menyifatkan dasar-dasar di wilayah Uyghur sebagai “kekejaman” dan “genosid,” pendalaman hubungan ekonomi Turkiye-China telah diiringi oleh peralihan ketara retorik rasmi ke arah garis pendekatan yang jelas lebih berhati-hati (16).
Pengaruh China ke atas diaspora Uyghur dirasai bukan sahaja di peringkat rasmi tetapi juga secara langsung pada peringkat komuniti itu sendiri. Penyelidikan yang disediakan mengenai subjek ini menunjukkan bahawa perkhidmatan perisikan China memantau komuniti diaspora, menyusup ke dalam organisasi-organisasi, dan mendorong komuniti-komuniti ini ke arah “kelumpuhan dan kepasifan” di negara-negara yang mempunyai populasi Uyghur yang besar, termasuk Turkiye (17). Begitu juga, telah didokumentasikan melalui penyelidikan bahawa China, melalui kedutaan dan kakitangan konsularnya, memberi tekanan kepada orang Uyghur di Turkiye supaya mengumpul maklumat dengan mengugut mereka melalui ahli-ahli keluarga yang masih berada di tanah air mereka (18).
Pengaruh serantau China adalah dinamik yang menjangkau bukan sahaja ke Turkiye tetapi juga ke negara-negara ahli TÜRKSOY dan OTS yang lain. Retorik yang dipanggil sebagai “antikeganasan” yang dibangunkan di bawah rangka kerja Pertubuhan Kerjasama Shanghai telah membawa negara-negara Asia Tengah untuk mengamalkan pendirian yang berhati-hati, malah menindas, terhadap komuniti Uyghur dan aktivisme dalam sempadan mereka sendiri; ini menunjukkan bahawa negara-negara ini bertindak atas kebimbangan agar tidak menyinggung perasaan China. Dalam konteks ini, boleh dikatakan bahawa semua negara ahli TÜRKSOY dan OTS menumpu pada satu kepentingan bersama dalam memastikan isu Turkistan Timur kekal di luar agenda mereka: tidak ada seorang pun di antara mereka yang mahu mempertaruhkan hubungan ekonomi dan keselamatannya dengan China.
Hakisan Legitimasi Kebudayaan
Gambaran ini mencipta ketegangan yang serius antara retorik inklusif yang dibawa oleh TÜRKSOY dan struktur-struktur yang serupa dengannya, dengan dakwaan mereka sebagai “UNESCO dunia Turkik,” dan realiti di lapangan. Apabila sesebuah institusi menampilkan dirinya sebagai mewakili keseluruhan satu keluarga bahasa dan lembangan budaya, sambil mengecualikan secara sistematik geografi di mana sumber bertulis tertua bahasa tersebut dilahirkan dan lebih daripada sebelas juta penduduk peribumi di geografi tersebut, dakwaan institusi tersebut kepada kesejagatan dilemahkan. Pengecualian ini bukan sekadar kelemahan simbolik; ia juga menghasilkan satu akibat konkrit dengan menghalang kebolehlihatan antarabangsa bagi bahasa, sastera, dan warisan kebudayaan Uyghur. Pada masa yang sama, punca kepada pengabaian ini bukanlah niat jahat atau kejahilan daripada institusi-institusi tersebut, tetapi satu bentuk penapisan kendiri yang dipaksakan oleh hubungan ekonomi dan strategik yang dikekalkan oleh negara-negara ahli dengan China. Perbezaan ini penting bagi menghalakan kritikan pada sasaran yang betul: isunya bukanlah kehendak mereka yang membawa nama “organisasi masyarakat Turkik,” tetapi satu persamaan geopolitik yang lebih luas yang merangkumi mereka juga.
Secara ringkasnya, analisis ini telah mendedahkan percanggahan antara dakwaan pengasas mengenai struktur kerjasama budaya dunia Turkik dengan amalan sebenar mereka. Institusi-institusi seperti TÜRKSOY dan Pertubuhan Negara-Negara Turkik telah mendakwa mewakili kesatuan budaya masyarakat penutur bahasa Turkik selama lebih tiga puluh tahun. Walau bagaimanapun, dakwaan ini tidak sah apabila melibatkan Turkistan Timur dan orang Uyghur. Contoh-contoh sejarah seperti Dīwān Lughāt al-Turk menunjukkan tempat utama geografi ini di dalam kebudayaan Turkik, namun peta institusi gagal mencerminkan perkara ini. Bukti menunjukkan bahawa pengecualian ini berpunca daripada tekanan serantau oleh China dan pergantungan ekonomi negara-negara ahli. Laporan ini bertujuan untuk membawa jurang legitimasi ini ke dalam perbahasan awam dan menjadikan warisan kebudayaan Uyghur dapat dilihat melalui inisiatif diaspora dan masyarakat sivil.
Penemuan ini mewakili lebih daripada sekadar pemerhatian akademik; ia mengetengahkan satu tanggungjawab moral yang penting. Sikap diam diri selama tiga puluh tahun ini merupakan satu pengecualian yang disedari terhadap orang Uyghur dan tanah air Mahmud al-Kashgari. Memandangkan ikatan antara komuniti-komuniti ini terputus, dakwaan dunia Turkik mengenai perpaduan kedengaran kosong. Pendirian ini, yang didorong oleh perhitungan politik dan ekonomi yang sementara, akhirnya akan menghadapi kebertanggungjawaban sejarah. Apabila landskap politik berubah, institusi-institusi ini akan diingati kerana meninggalkan bangsa Uyghur pada saat mereka paling memerlukan. Menamatkan pengabaian institusi ini bukanlah sekadar pilihan moral; ia merupakan satu prasyarat bagi organisasi-organisasi ini untuk kekal setia kepada raison d’être (asas kewujudan) mereka sendiri.
Rujukan:
1. TÜRKSOY, “History,” TÜRKSOY, https://www.turksoy.org/tarihce
2. TÜRKSOY, “Cultural Capitals,” TÜRKSOY, https://www.turksoy.org/kultur-baskentleri
3. Hürriyet, “Who Is Mahmud al-Kashgari? The Author of Dīwān Lughāt al-Turk,” Hürriyet, https://www.hurriyet.com.tr/gundem/kasgarli-mahmud-kimdir-divan-i-lugatit-turkun-yazari-40969847
4. Mahmud al-Kashgari, “Dīwān Lughāt al-Turk,” Turkish Language Association Publications, 1998, https://yenidenergenekon.com/7-divan-i-lugati’t-turk’te-atasozleri/
5. Organization of Turkic States, “Official Website,” Organization of Turkic States, https://turkicstates.org/tr
6. TÜRKPA, “About TÜRKPA,” TÜRKPA, https://turkpa.org/tr/about
7. International Turkic Academy, “About the Academy,” International Turkic Academy, https://turkicacademy.org/en/about/ob-akademii
8. Online Zakon.kz, “Agreement on the Establishment of the Turkic Academy,” Online Zakon.kz, 2012, https://online.zakon.kz/Document/?doc_id=31245170
9. Organization of Turkic States, “Turkic Academy – Partner Detail,” Organization of Turkic States, https://www.turkicstates.org/tr/partner-detay/turkic-academy-tr
10. Turkic Academy, “Photo Exhibition Commemorating the 70th Anniversary of the Xinjiang Uygur Autonomous Region,” Turkic Academy, 2025, https://turkicacademy.org/en/novost-akademii/turkic-academy-participated-opening-ceremony-photo-exhibition-commemorating-70th-anniversary-xinjiang-uygur-autonomous-region
11. Turkic Culture and Heritage Foundation, “Official Website,” Turkic Culture and Heritage Foundation, https://turkicheritage.org/tr
12. Turkic Culture and Heritage Foundation, “History,” Turkic Culture and Heritage Foundation, https://turkicheritage.org/tr/Home/History
13. TurkicWorld, “2nd Expert-Level Meeting at the Headquarters of the Turkic Culture and Heritage Foundation,” TurkicWorld, 2025, https://turkic.world/en/articles/other/327040
14. Yitzhak Sichor, “Ethno-Diplomacy: The Uyghur Hitch in Sino-Turkish Relations,” East-West Center, https://scholarspace.manoa.hawaii.edu/bitstreams/db86c9f0-5316-4175-aa8a-bcf781078ee8/download
15. Human Rights Watch, “Protected No More,” Human Rights Watch, 2025, https://www.hrw.org/report/2025/11/12/protected-no-more/uyghurs-in-turkiye
16. BBC Turkish, “Turkey-China Rapprochement: Has the Uyghur Issue Fallen Off the Agenda?,” BBC Turkish, 2025, https://www.bbc.com/turkce/articles/ckgywgxrg0po
17. Uyghur Human Rights Project, “The Fifth Poison: The Harassment of Uyghur Overseas,” Uyghur Human Rights Project, https://uhrp.org/report/the-fifth-poison-the-harassment-of-uyghur-overseas/
18. QHA, Crimean News Agency, “How Does China’s Pressure on Uyghur Turks Living in Turkey Work?,” QHA, 2023, https://www.qha.com.tr/ozel-haber-roportaj/cin-in-turkiye-de-yasayan-uygur-turkleri-uzerindeki-baskisi-nasil-isliyor-477189
Pusat Kajian Uyghur - Hak cipta terpelihara